Tüzel Kişi Nedir? Gerçek Kişiyle Arasındaki Farklar

Tüzel kişi, kendisini oluşturan kişilerden bağımsız olarak hak sahibi olabilen, borç altına girebilen ve hukuk düzeni tarafından ayrı bir kişi kabul edilen kuruluştur. Limited ve anonim şirketler, dernekler, vakıflar, kooperatifler, belediyeler ve bazı kamu kurumları tüzel kişi örnekleridir.

Tüzel kişiliğin ayrı bir unvanı veya adı, mal varlığı, adresi, temsil organları ve sorumlulukları bulunur. Örneğin limited şirketin yaptığı sözleşmenin tarafı doğrudan ortak değil, şirket tüzel kişiliğidir. Bununla birlikte ortakların ve yöneticilerin hiçbir koşulda sorumlu olmayacağı düşünülmemelidir; şirket türü, borcun niteliği ve kişinin temsil görevi sonucu değiştirebilir.

Tüzel kişi nedir?

Türk Medeni Kanunu’nun 47’nci maddesine göre başlı başına bir varlığı olmak üzere örgütlenmiş kişi toplulukları ile belirli bir amaca özgülenmiş bağımsız mal toplulukları, kendileriyle ilgili özel hükümler uyarınca tüzel kişilik kazanır.

Bu tanım iki temel tüzel kişi yapısını kapsar:

• Kişi toplulukları: İnsanların ortak bir amaç etrafında örgütlendiği şirket, dernek ve kooperatif gibi yapılar,
• Mal toplulukları: Belirli ve sürekli bir amaca özgülenen mal varlığı üzerine kurulan vakıflar.

Tüzel kişi, kurucularının yalnızca bir araya gelmesinden ibaret değildir. Hukuken tanınan bir yapıya, belirli bir amaca ve faaliyet gösterebilmesi için gerekli organlara sahip olmalıdır. Amacı hukuka veya ahlaka aykırı olan kişi ya da mal toplulukları tüzel kişilik kazanamaz.

Tüzel kişiliğin temel özellikleri nelerdir?

Kurucularından ve ortaklarından ayrı bir kişiliği vardır

Tüzel kişi, kendisini kuran kişilerden bağımsızdır. Şirketin banka hesabı, alacağı, borcu, aracı, taşınmazı ve ticari sözleşmeleri kural olarak şirkete aittir. Ortağın kişisel mal varlığı ile şirketin mal varlığı birbirine karıştırılmamalıdır.

Hak ve borç sahibi olabilir

Türk Medeni Kanunu’nun 48’inci maddesine göre tüzel kişiler; cinsiyet, yaş ve hısımlık gibi insana özgü niteliklere bağlı olanlar dışındaki hak ve borçlara sahip olabilir.

Bu kapsamda bir tüzel kişi:

• Kendi adına mal ve taşınmaz edinebilir,
• Banka hesabı açabilir ve finansman kullanabilir,
• Sözleşme yapabilir,
• Çalışan istihdam edebilir,
• Alacaklı veya borçlu olabilir,
• Dava açabilir ve kendisine karşı dava açılabilir,
• Ticari unvanı ve itibarı üzerinde hak sahibi olabilir.

Organları aracılığıyla hareket eder

Tüzel kişi fiziksel bir insan olmadığı için iradesini kanun ve kuruluş belgeleriyle belirlenen organları üzerinden açıklar. Limited şirkette müdür veya müdürler, anonim şirkette yönetim kurulu, dernekte yönetim kurulu bu işlevi yerine getirir.

Organın veya yetkili temsilcinin tüzel kişi adına yaptığı işlem, temsil yetkisinin sınırları içindeyse doğrudan tüzel kişiyi bağlar. Bu nedenle sözleşme imzalanmadan önce temsil ve imza yetkisinin güncel ticaret sicili kayıtlarından kontrol edilmesi önemlidir.

Kendisine ait bir mal varlığı bulunur

Tüzel kişinin mal varlığı, ortakların veya yöneticilerin kişisel mal varlığından ayrıdır. Şirket gelirlerinin doğrudan ortakların kişisel hesabına alınması ya da şirket gideri olmayan kişisel harcamaların şirketten ödenmesi muhasebe, vergi ve ortaklık hukuku bakımından risk oluşturabilir.

Belirli ve sürekli bir amacı vardır

Tüzel kişi, geçici bir birliktelikten farklı olarak belirli bir amacı gerçekleştirmek üzere örgütlenir. Şirketlerde ekonomik faaliyet, derneklerde ortak ideal veya sosyal amaç, vakıflarda ise belirli bir amaca özgülenmiş mal varlığı ön plandadır.

Gerçek kişi nedir?

Gerçek kişi, hukuk düzeninde hak ve borç sahibi olabilen insandır. Türk Medeni Kanunu’na göre kişilik, çocuğun sağ ve tam doğduğu anda başlar ve ölümle sona erer.

Bir kişinin ticari faaliyette bulunması onu tüzel kişiye dönüştürmez. Kendi adına şahıs işletmesi açan girişimci hâlâ gerçek kişidir. İşletmenin ayrı bir tüzel kişiliği bulunmadığından ticari haklar, borçlar ve vergi mükellefiyeti işletme sahibinin kişiliği üzerinden yürür.

Gerçek kişi ile tüzel kişi arasındaki farklar

Tüzel kişi türleri nelerdir?

Özel hukuk tüzel kişileri

Özel hukuk hükümlerine göre kurulan ve faaliyet gösteren yapılardır. Başlıca örnekleri şunlardır:

• Limited şirketler,
• Anonim şirketler,
• Kollektif şirketler,
• Komandit şirketler,
• Kooperatifler,
• Dernekler,
• Vakıflar.

Ticaret şirketlerinin tamamı tüzel kişiliğe sahiptir. Ancak adi ortaklık, iş ortaklığı veya birlikte yürütülen her proje kendiliğinden özel hukuk tüzel kişisi olmaz. Yapının özel kanunlardaki koşulları karşılayıp karşılamadığına bakılmalıdır.

Kamu hukuku tüzel kişileri

Kamu gücü kullanmak veya kamu hizmeti yürütmek üzere Anayasa ya da kanunla kurulan yapılardır. Devlet, belediyeler, üniversiteler ve kanunun tüzel kişilik tanıdığı bazı kamu kurumları bu gruba girer.

Kamu tüzel kişileri ile ticari şirketlerin kuruluşu, yönetimi, vergilendirilmesi ve sona ermesi aynı kurallara tabi değildir.

Hangi şirketler tüzel kişidir?

Tüzel kişilik ne zaman kazanılır?

Tüzel kişiliğin kazanılma anı yapının türüne göre değişir. Ticaret şirketleri bakımından esas aşama ticaret siciline tescildir. Şirket sözleşmesinin hazırlanması veya ortakların kuruluş kararı alması, tescil tamamlanmadan her durumda tüzel kişiliğin doğduğu anlamına gelmez.

Limited ve anonim şirket kuruluş işlemleri MERSİS üzerinden hazırlanır ve yetkili ticaret sicili müdürlüğündeki tescille tamamlanır. Tescille birlikte şirket kendisine ait unvanı, vergi numarası, MERSİS numarası, organları ve mal varlığıyla faaliyete başlayabilir.

Dernek ve vakıflarda tüzel kişilik kazanma yöntemi farklıdır. Dernekler kuruluş bildirimi ve gerekli belgelerin yetkili makama verilmesiyle; vakıflar ise ilgili sicile tescille tüzel kişilik kazanır.

Tüzel kişi nasıl temsil edilir?

Tüzel kişi adına işlem yapan gerçek kişinin temsil yetkisi bulunmalıdır. Bu yetki kanundan, şirket sözleşmesinden, genel kurul veya yönetim organı kararından ya da usulüne uygun vekâletten doğabilir.

Bir şirket adına sözleşme imzalanırken şu belgeler kontrol edilebilir:

• Güncel ticaret sicili kayıtları ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi,
• Şirket sözleşmesi,
• İmza sirküleri veya imza beyannamesi,
• Yönetim kurulu, müdürler kurulu veya genel kurul kararı,
• Temsil şekli ve yetki sınırlamaları,
• Varsa vekâletname.

Müşterek temsil şartı bulunan bir şirkette tek yetkilinin imzası yeterli olmayabilir. Belirli tutarın üzerindeki işlemlerde iç yetki sınırı veya organ kararı aranması da mümkündür.

Tüzel kişinin vergi mükellefiyeti nasıl olur?

Vergi Usul Kanunu, mükellefi vergi kanunlarına göre kendisine vergi borcu düşen gerçek veya tüzel kişi olarak tanımlar. Bununla birlikte tüzel kişi olmak ile kurumlar vergisi mükellefi olmak tamamen aynı kavram değildir.

• Şahıs işletmesinin ticari kazancı işletme sahibi gerçek kişi adına gelir vergisine tabi olur.
• Limited ve anonim şirketlerin kazançları genel olarak kurumlar vergisine tabidir.
• Kollektif şirket tüzel kişiliğe sahip olsa da ortakları gelir vergisi bakımından özel hükümlere tabidir.
• Dernek veya vakfın kendisi ile ona bağlı iktisadi işletmenin vergi durumu birbirinden farklı olabilir.
• Bazı tüzel kişiliği bulunmayan oluşumlar vergi kanunlarında ayrıca mükellef veya sorumlu kabul edilebilir.

Bu nedenle bir yapının yalnızca tüzel kişi olup olmadığına bakarak uygulanacak vergi, fatura veya beyanname düzeni belirlenmemelidir. Kuruluş türü, faaliyet ve ilgili vergi kanunu birlikte incelenmelidir.

Tüzel kişinin borçlarından ortaklar sorumlu mudur?

Tüzel kişi kendi borçlarından öncelikle kendi mal varlığıyla sorumludur. Ancak “Tüzel kişi varsa ortaklar hiçbir borçtan sorumlu değildir” genellemesi doğru değildir.

Özel hukuk borçları

Limited ve anonim şirketlerde ortaklar kural olarak taahhüt ettikleri sermaye payı ve kanunda öngörülen yükümlülükleriyle sorumludur. Şirketin tedarikçi, banka veya kira borcu doğrudan ortağın kişisel borcu hâline gelmez.

Bununla birlikte ortak kişisel kefalet vermiş, borca birlikte imza atmış veya hukuka aykırı davranışıyla zarara neden olmuşsa kişisel sorumluluk doğabilir.

Vergi ve diğer kamu borçları

Kamu borçlarında özel hükümler uygulanır. Limited şirket ortakları, şirketten tahsil edilemeyen kamu alacaklarından sermaye payları oranında sorumlu tutulabilir. Kanuni temsilcilerin sorumluluğu ise görev dönemi, temsil yetkisi, borcun niteliği ve tahsil koşullarına göre ayrıca değerlendirilir.

Anonim şirket pay sahibinin yalnızca pay sahibi olması nedeniyle kamu borcundan sorumluluğu ile yönetim kurulu üyesi veya kanuni temsilci sıfatından doğabilecek sorumluluğu aynı değildir.

Tüzel kişi ile şahıs işletmesi arasındaki fark

Şahıs işletmesinde işletme sahibi ile mükellef aynı gerçek kişidir. İşletmenin faaliyetlerinden doğan borç ve alacaklar doğrudan sahibine aittir. Limited şirkette ise ortak ile şirket ayrı kişilerdir.

Tüzel kişi kurulmasının avantajları nelerdir?

• İşletmenin ortaklarından bağımsız ve kurumsal bir kimlik kazanması,
• Birden fazla ortağın pay ve yönetim ilişkilerinin düzenlenebilmesi,
• Şirket unvanı altında sözleşme, banka ve yatırım işlemi yapılabilmesi,
• İşletmenin ortak değişikliklerine rağmen faaliyetini sürdürebilmesi,
• Yatırımcı alınması ve pay devrinin hukuki bir yapıya bağlanması,
• Şirket mal varlığı ile kişisel mal varlığı arasında ayrım kurulabilmesi,
• Büyüme, finansman, kurumsal müşteri ve ihale süreçlerinde daha düzenli bir yapı sunması.

Bu avantajların karşılığında sermaye, ticaret sicili, genel kurul veya karar, yasal defter, muhasebe, vergi ve tasfiye gibi daha kapsamlı yükümlülükler oluşur.

Tüzel kişi olmak için hangi işlemler yapılır?

Tek bir “tüzel kişilik başvurusu” bulunmaz. İzlenecek yol kurulacak yapıya göre değişir. Ticaret şirketlerinde genel süreç şöyledir:

1. Şirket türü ve ortaklık yapısı belirlenir.
2. Faaliyet konusu, ticaret unvanı, adres ve sermaye planlanır.
3. Şirket sözleşmesi MERSİS üzerinden hazırlanır.
4. Gerekli imza, sermaye, yetkili ve kuruluş belgeleri tamamlanır.
5. Ticaret sicili müdürlüğüne tescil başvurusu yapılır.
6. Tescille birlikte tüzel kişilik kazanılır.
7. Vergi, oda, SGK, banka, e-belge ve yasal defter işlemleri tamamlanır.

Kuruluş yöntemi şirket, dernek, vakıf veya kooperatif olmasına göre değiştiği için ilgili özel mevzuat esas alınmalıdır.

Tüzel kişilik ne zaman sona erer?

Tüzel kişilik yalnızca faaliyetin durdurulması, işyerinin kapatılması veya şirketin borçlarını ödeyememesiyle kendiliğinden sona ermez. Şirketlerde genel olarak fesih kararı, tasfiye süreci, alacak ve borçların sonuçlandırılması, vergi ve sicil işlemleri ile ticaret sicilinden terkin gerekir.

Tasfiye devam ederken tüzel kişilik, tasfiye amacıyla sınırlı olarak varlığını sürdürür. Şirket adına düzenlenen belgelerde tasfiye hâlinin gösterilmesi ve temsil işlemlerinin tasfiye memurları tarafından yürütülmesi gerekebilir.

Şirket türü seçerken nelere dikkat edilmelidir?

Tüzel kişilik kurulması tek başına vergi avantajı veya borçlardan tam koruma sağlamaz. İşletmenin faaliyet modeli, kazanç düzeyi, ortaklık yapısı ve riskleri birlikte değerlendirilmelidir.

Ortaklarından ayrı bir şirket yapısı oluşturmak istiyorsanız Limited Şirket Kuruluşu hizmeti kapsamında şirket türü seçimi, MERSİS, ticaret sicili, vergi ve kuruluş sonrası işlemler birlikte yürütülebilir.

Ayrı tüzel kişilik gerektirmeyen daha sade bir başlangıç modeli için Şahıs Şirketi Kuruluşu seçeneğini de inceleyebilirsiniz.

Ortakların ve yöneticilerin sorumluluğu; şirket türü, temsil yetkisi, kamu borcu, kefalet ve somut işlem dikkate alınarak işletmeye özel biçimde mali müşavir ve gerektiğinde hukuk uzmanı tarafından incelenmelidir.